تحلیل گفتمان قدرت نرم در الگوی اسلامی–ایرانی پیشرفت با تأکید بر مفصل‌بندی عدالت اجتماعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه معارف اسلامی دانشکده الهیات و ادیان، دانشکاه شهید بهشتی، تهران، ایران

چکیده
قدرت نرم در نظم‌های سیاسی معاصر، صرفاً به جذابیت‌های فرهنگی یا ابزارهای تبلیغاتی محدود نیست، بلکه بر توانایی تولید مشروعیت هنجاری، اقناع اجتماعی و بازنمایی عدالت‌محور از نظام سیاسی استوار است. در این چارچوب، الگوی اسلامی–ایرانی پیشرفت تلاشی گفتمانی برای ارائه الگویی بدیل از توسعه است که می‌کوشد میان معنویت، عقلانیت و عدالت پیوندی ارگانیک برقرار کند. مسئله اصلی پژوهش حاضر آن است که قدرت نرم در این الگو چگونه صورت‌بندی می‌شود و مفصل‌بندی عدالت اجتماعی چه نقشی در تولید یا فرسایش آن دارد. پژوهش با اتکا به روش تحلیل گفتمان پساساختارگرا و با بهره‌گیری از نظریه لاکلائو و موفه، و بر پایه تحلیل اسناد بالادستی و برخی پژوهش‌های مرتبط، نشان می‌دهد که عدالت اجتماعی در الگوی پیشرفت به‌مثابه یک دال مرکزی عمل می‌کند و مفاهیمی چون کرامت انسانی، استقلال، مردم‌سالاری دینی و رفاه عمومی را در یک زنجیره هم‌ارزی سامان می‌دهد. یافته‌ها حاکی از آن است که عدالت در سند الگو در ابعاد توزیعی، اقتصادی، قضایی، جنسیتی و فضایی صورت‌بندی شده، اما پایداری قدرت نرم این گفتمان وابسته به گذار از عدالت متنی به عدالت عملی و کاهش شکاف میان گفتار رسمی و تجربه زیسته شهروندان است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Analysis of Soft Power Discourse in the Islamic-Iranian Model of Progress with Emphasis on Articulating Social Justice

نویسنده English

Amirali Ketabi
Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Theology and Religions, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
چکیده English

Soft power in contemporary political systems is not limited to cultural appeals or propaganda tools, but rather relies on the ability to generate normative legitimacy, social persuasion, and justice-oriented representations of the political system. In this framework, the Islamic-Iranian model of progress is a discursive attempt to present an alternative model of development that attempts to establish an organic link between spirituality, rationality, and justice. The main issue of the present study is how soft power is formulated in this model and what role the articulation of social justice plays in its production or erosion. Relying on the method of poststructuralist discourse analysis and utilizing the theory of Laclau and Mouffe, and based on the analysis of upstream documents and some related research, the study shows that social justice acts as a central signifier in the model of progress and organizes concepts such as human dignity, independence, religious democracy, and public welfare in an equivalence chain. The findings indicate that justice in the model document is formulated in distributive, economic, judicial, gender, and spatial dimensions, but the sustainability of the soft power of this discourse depends on the transition from textual justice to practical justice and the reduction of the gap between official discourse and the lived experience of citizens.

کلیدواژه‌ها English

Soft power
Social justice
Islamic-Iranian model of progress
Discourse analysis
Articulation
Normative legitimacy
افجه، سیدعلی‌اکبر، و جعفرپور، محمود. (1391). نسبت‌شناسی «الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت» و «عدالت» با تأکید بر عدالت سازمانی.
شریعتی، شهروز.، و سلیمانی‌پور، زهرا. (1394). تضمن‌های بنیادین الگوی اثربخش اسلامی و ایرانی پیشرفت. فصلنامه علمی مطالعات الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی، 3(6)، 4972.
نوروزی، مجتبی، و مرندی، زهره. (1401). طراحی قدرت در الگوی پیشرفت اسلامی-ایرانی بر پایه مفهوم‌شناسی آن در سند چشم‌انداز 1404 با تأکید بر میدان معنایی ایزوتسو.
بستان، حسین، فولادی‌وندا، حفیظ‌اله، لطیفی، میثم، و رحمتی، مسعود. (1400). بررسی عدالت در پیش‌نویس سند الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت با تأکید بر عدالت اجتماعی. مطالعات فرهنگی اجتماعی حوزه، 5(9)، 103122.
پورفرج، علیرضا، و انصاری سامانی، حبیب. (۱۳۸۹). بررسی نظری عدالت استحقاقی مبتنی بر نظام شایستگی با مبانی عدالت اسلامی. اقتصاد اسلامی،(40) .
توتونچیان، ایرج، و عیوضلو، حسین. (۱۳۷۹). کاربرد نظریه عدالت اقتصادی در نظام اسلامی توزیع ثروت و درآمد. تحقیقات اقتصادی، (۵7)،۹۷۱۳۲.
حاضری، محمدهادی. (۱۴۰۴). تحلیل معرفت‌شناختی نقش اصل عدالت در نسبت فقه و اخلاق.  فصلنامه اخلاق‌پژوهشی، ۸(۴)، ۶۵۹۰).
خامنه‌ای، سیدعلی. (1390، 27 اردیبهشت). مفاهیم و معیارهای عدالت اجتماعی و اقتصادی در چهارچوب الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت. پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله العظمی خامنه‌ای. https://farsi.khamenei.ir/others-article?id=25360
دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای (۱۳۹۰). مفاهیم و معیارهای عدالت اجتماعی و اقتصادی در چهارچوب الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت. بازیابی شده از پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله العظمی خامنه‌ای (khamenei.ir).
دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای (۱۳۹۷). ابلاغیه سند الگوی پایه اسلامی ایرانی پیشرفت و فراخوان تکمیل و ارتقای آن. تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
راغفر، حسین.، و مکی‌پور، مریم. (۱۳۹۵). توسعه و عدالت اجتماعی: نقد ساختار برنامه‌های توسعه پس از انقلاب اسلامی. تهران: انتشارات نهادگرا.
سیدباقری، سیدکاظم. (۱۳۹۷). مبانی معرفت‌شناختی عدالت اجتماعی با تأکید بر قرآن کریم. ذهن، ۱۹(۷۶)، ۱۱۱۱۳۴.
کتابی، امیرعلی. (۱۴۰۰). نسبت‌سنجی عدالت اجتماعی با الگوهای توسعه دولت‌های پس از انقلاب اسلامی. جامعه‌شناسی سیاسی انقلاب اسلامی، ۲(۴)، ۲۹۵۲.
کتابی، امیرعلی.، شفیعی‌فر، محمد.، و سلیمانی، غلامعلی. (۱۴۰۰). میزان تحقق مؤلفه عدالت اجتماعی قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران بر اساس الگوهای توسعه دولت‌ها. مطالعات قدرت نرم، ۱۱(۱)، ۲۰۱۲۲۸.
الگوی پایه اسلامی ایرانی پیشرفت (۱۳۹۷). تهران: مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت.
هزار جریبی، جعفر.(1390). بررسی احساس عدالت اجتماعی و عوامل موثر بر آن(مطالعه موردی شهرتهران). فصلنامه علمی جامعه شناسی کاربردی، سال بیست و دوم، شماره پیاپی ( 43 )، شماره سوم41-62.
Fairclough, Norman. (1992). Discourse and social change. Polity Press.
Laclau, Ernesto., & Mouffe, Chantal. (1985). Hegemony and socialist strategy: Towards a radical democratic politics. Verso.
Laclau, Ernesto., & Mouffe, Chantal. (2001). Hegemony and socialist strategy: Towards a radical democratic politics (2nd ed.). Verso.
Nye, Joseph Samuel, Jr. (2004). Soft power: The means to success in world politics. PublicAffairs.
Suchman, Mark C. (1995). Managing legitimacy: Strategic and institutional approaches. Academy of Management Review, 20(3), 571–610. https://doi.org/10.5465/amr.1995.9508080331