مروری نظام‌مند بر پژوهش‌های داخلی قدرت نرم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

2 گروه علوم سیاسی، دانشکده علوم اداری و اقتصاد ، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

چکیده
مفهوم «قدرت نرم» طی دو دهۀ اخیر به یکی از کانون‌های اصلی در پژوهش‌های علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ایران تبدیل شد. این مقاله مروری، با هدف ترسیم تصویری جامع از مسیر تحول این حوزه، بر پایۀ تحلیل نظام‌مند بیش از پنجاه مقالۀ علمی منتشرشده بین سال‌های ۱۳۸۵ تا ۱۴۰۳ به واکاوی سیر تاریخی، حوزه‌های موضوعی، رویکردهای نظری و شکاف‌های موجود در مطالعات قدرت نرم می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که پژوهش‌های اولیه در ایران عمدتاً تحت تأثیر نظریۀ جوزف نای متمرکز بر تعریف و تبیین مفهومی بوده‌اند، در حالی که طی یک دهۀ اخیر، گرایش به بومی‌سازی و تحلیل مصادیق فرهنگی، ادبی، آموزشی و رسانه‌ای افزایش یافته است. با وجود گسترش دامنۀ موضوعی، بررسی انتقادی مقاله‌ها حاکی از غلبۀ رویکردهای توصیفی، ضعف در روش‌های کمی، و فقدان چارچوب‌های تحلیلی بومی است. شکاف‌های اصلی پژوهشی شامل فقدان نظریۀ ایرانی قدرت نرم، ناپیوستگی میان تولید علمی و سیاست‌گذاری فرهنگی و کم‌توجهی به فرهنگ معاصر، زبان و ادبیات فارسی و فضای مجازی است. مقاله در پایان مسیرهای پژوهشی آینده را در پنج محور پیشنهاد می‌کند: نظریه‌پردازی بومی، توسعۀ شاخص‌های تجربی، تمرکز بر صنایع فرهنگی و رسانه‌های نوین، تحلیل تطبیقی منطقه‌ای، و تلفیق میان‌رشته‌ای داده‌محور. این یافته‌ها می‌تواند نقشۀ راهی برای گذار از تکرار نظریه‌های ترجمه‌ای به تولید دانش بومی و کاربردی در حوزۀ قدرت نرم ایران باشد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

A systematic review of domestic soft power research

نویسندگان English

ehsan reisi 1
Samaneh Taheri 1
Ali Asghar mirbagherifard 1
Hosein Harsij 2
maryam Rozatian 1
1 Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Isfahan, Isfahan, Iran
2 Department of Political Science, Faculty of Administrative Sciences and Economics, University of Isfahan, Isfahan, Iran
چکیده English

The concept of “soft power” has become a central focus in Iranian humanities and cultural studies research over the past two decades. This review article, aiming to provide a comprehensive picture of this field’s evolution, systematically analyzes over fifty scholarly articles published between 2006 and 2024. It examines the historical trajectory, thematic areas, theoretical approaches, and existing gaps in Iranian soft power studies. Findings indicate that early research in Iran was primarily influenced by Joseph Nye’s theory, focusing on conceptual definition and explanation. In the last decade, however, a trend toward indigenization and the analysis of cultural, literary, educational, and media-specific cases has increased. Despite this thematic expansion, a critical review reveals a predominance of descriptive approaches, a weakness in quantitative methods, and a lack of indigenous analytical frameworks. Major research gaps include the absence of an Iranian theory of soft power, a disconnect between scholarly output and cultural policymaking, and insufficient attention to contemporary culture, the Persian language and literature, and cyberspace. The article concludes by proposing five future research directions: indigenous theorization, developing empirical indicators, focusing on cultural industries and new media, conducting comparative regional analyses, and fostering data-driven interdisciplinary integration. These findings can provide a roadmap for moving beyond the repetition of translated theories toward the production of indigenous and applicable knowledge in the realm of Iran’s soft power.

کلیدواژه‌ها English

Soft Power
Cultural Diplomacy
Media
Iran's Cultural Policy
Intercultural Communication
1.      افتخاری، اصغر و امام‌جمعه‌زاده، سید جواد(۱۳۹۱)،آسیب‌شناسی جایگاه و نقش قدرت نرم فرهنگی و اجتماعی انقلاب اسلامی ایران، رهیافت انقلاب اسلامی، (20).
2.      ------------ و کمالی، علی(۱۳۹۴)، ساختار قدرت نرم در گفتمان اسلام، مطالعات قدرت نرم، (12).
3.      آقامهدوی، اصغر و نادری باب‌اناری، مهدی(۱۳۹۰)، کاربرد قدرت نرم از ناحیه استکبار؛ رویکردی قرآنی، دانش سیاسی، (2).
4.      پرنو، جواد(۱۳۹۸)، قدرت نرم در ایران باستان و انعکاس آن در سیاست خارجی،مطالعات علوم اسلامی انسانی، (18).
5.      رفیعی قهساره، ابوذر(۱۳۹۷)، الگوها و شاخص‌های سنجش و ارزیابی کارایی قدرت نرم کشور، مطالعات قدرت نرم، (19).
6.      یاوریان، احمد و طوطیان اصفهانی، صدیقه(۱۴۰۲)، تبیین ابعاد و مؤلفه‌های ارتقای رفاه عمومی با رویکرد قدرت نرم، مطالعات قدرت نرم، (32)
7.      قدسی، امیر(۱۳۹۰)، نقش رسانه ملی در ایجاد قدرت نرم و مقابله با جنگ نرم (با تأکید بر بازتولید سرمایه اجتماعی، مطالعات قدرت نرم، (2).
8.      حدیدی، حسین(۱۳۹۹)، تجلی قدرت نرم در دعاهای صحیفه سجادیه، مطالعات قدرت نرم، (23).
9.      حیدری، جعفر، مسعودنیا، حسین، دوازده‌امامی، سید غلامرضا و رهبرقاضی، محمودرضا(۱۳۹۹)، تجزیه و تحلیل تأثیر فرهنگ ایثار بر قدرت نرم و امنیت نرم جمهوری اسلامی ایران، علم‌نامه فرهنگ و ارتباطات، (2).
10.   خدامرادی، الناز و بشیر، حسن(۱۳۹۸)، قدرت نرم رسانه‌های نوین و تأثیر آن بر هویت فرهنگی نسل جوان، پژوهش‌های فرهنگی ارتباطات، (32).
11.   خلیلی، تهمینه و فلاح، ابوالفضل(۱۳۹۷)، بازنمایی مؤلفه‌های قدرت نرم در سینمای پس از انقلاب، هنر و رسانه، (15).
12.   رفیع، حسین و قربی، سید محمدجواد(۱۳۸۹)، کالبدشکافی قدرت نرم و ابزارهای کاربردی آن، مطالعات بسیج، (47).
13.   داوری، پریسا و امیری، زهرا(۱۳۹۹)، نقش زبان فارسی در ارتقای قدرت نرم ایران، زبان و جامعه، (25).
14.   سعیدی، روح‌الامین(۱۳۸۹)، بررسی نقش فرهنگ به‌عنوان ابزار قدرت نرم با تأکید بر قدرت نرم ایالات متحده آمریکا، ره‌آور سیاسی، (28 و 29).
15.   سعیدی، روح‌الامین و مقدم‌فر، حمیدرضا(۱۳۹۳)، منابع قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران، مطالعات قدرت نرم، (11)
16.   سجادی، رضا و کاویانی، الهام(۱۳۹۶)، تأثیر مؤلفه‌های فرهنگی در افزایش قدرت نرم ایران در آسیای مرکزی، مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، (119).
17.   سعادت‌جو، مهدی و مرادی، امیرحسین(۱۳۹۷)، قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران در جهان اسلام؛ ظرفیت‌ها و چالش‌ها، مطالعات قدرت نرم، (16).
18.   سلیمانی، نادر و طالبی، محسن(۱۳۹۸)، نقش شبکه‌های اجتماعی مجازی در بازتولید قدرت نرم فرهنگی، پژوهش‌های رسانه‌ای، (27).
19.   شریفی، محمدجواد و صمدی، نرگس(۱۴۰۰)، بازنمایی قدرت نرم در سیاست فرهنگی ایران پس از انقلاب اسلامی، فرهنگ و ارتباطات اسلامی، (29).
20.   شعبانی سارویی، رمضان(۱۳۹۲)، قدرت نرم و هویت فرهنگی در جمهوری اسلامی ایران، مطالعات قدرت نرم، (9).
21.   شیرازی، مریم و سلطانی، کامران(۱۳۹۵)، رابطه میان سرمایه فرهنگی و مؤلفه‌های قدرت نرم در جامعه ایرانی، مطالعات فرهنگی و ارتباطات، (21).
22.   صفاری، یاسر و محمدی، الهام(۱۳۹۷)، رسانه‌های دیداری و نقش آن‌ها در تقویت قدرت نرم ملی، پژوهش‌نامه ارتباطات اجتماعی، (25).
23.   صفری، بهرام و طاهری، نرگس(۱۳۹۵)، دیپلماسی فرهنگی و قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران، پژوهش‌نامه سیاست خارجی اسلامی، (6).
24.   طالب‌پور، علی و کاظمی، محمد(۱۳۹۲)، قدرت نرم در گفتمان انقلاب اسلامی؛ مؤلفه‌ها و راهبردها، پژوهش‌های انقلاب اسلامی، (8).
25.   طهماسبی، فرهاد و زارعی، سمانه(۱۳۹۴)، بررسی نقش سینما در تقویت قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران، هنر و رسانه، (11).
26.   عابدی، مصطفی(۱۳۹۸)، منابع قدرت نرم در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، مطالعات سیاسی جهان اسلام، (28).
27.   عبدی، ایمان و حسینی، محمد(۱۴۰۰)، نقش آموزش عالی در ارتقای قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران، مطالعات قدرت نرم، (30).
28.   عباس‌زاده، روح‌الله(۱۳۹۸)، واکاوی مؤلفه‌های قدرت نرم در آموزه‌های مهدوی، مشرق موعود، (50).
29.   علوی، محمدباقر و زمانی، محسن(۱۳۹۱)، دیپلماسی رسانه‌ای و بازنمایی قدرت نرم ایران در عرصه بین‌الملل، پژوهش‌های سیاسی بین‌المللی، (7).
30.   فاضلی، ابراهیم و فرید، مرتضی(۱۳۹۹)، آموزش و پرورش و نقش آن در شکل‌دهی به قدرت نرم ملی، مطالعات اجتماعی ایران، (42).
31.   قاسمی، علی‌اصغر و رضایی، محمد(۱۳۹۶)، نقش ادبیات مقاومت در تولید قدرت نرم فرهنگی ایران، ادبیات پایداری ایران، (13).
32.   کاظمی، سید وحید و حسینی، مریم(۱۳۹۸)، تبیین نقش زنان در تقویت قدرت نرم اجتماعی،مطالعات جامعه‌شناسی ایران، (31).
33.   کاشفی، احمد و حیدری، سارا(۱۴۰۰)، ظرفیت‌های زبان فارسی در گسترش قدرت نرم فرهنگی ایران، مطالعات قدرت نرم، (29).
34.   کریمی، سجاد و قنبری، الهام(۱۳۹۹)، تحلیل محتوای برنامه‌های تلویزیونی با رویکرد قدرت نرم، پژوهش‌های ارتباطی ایران، (22).
35.   متقی‌زاده، احمد(۱۳۹۰)، مؤلفه‌های قدرت نرم انقلاب اسلامی ایران، مطالعات قدرت نرم، (2).
36.   محمدی، نادر و خسروی، بهرام(۱۳۹۵)،راهبردهای فرهنگی برای افزایش قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران، مطالعات فرهنگی انقلاب اسلامی، (10).
37.   مرتضوی، محمدرضا(۱۳۹۷)، دیپلماسی دینی و نقش آن در گسترش قدرت نرم ایران، پژوهش‌نامه سیاست خارجی اسلامی، (9).
38.   مسعودنیا، حسین، حسینی، علی و محمدی‌فر، نجات(۱۳۹۳)، نقش فرهنگ سیاسی شیعه در میزان قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران، راهبردی بسیج، (63).
39.   موسوی، زهرا و جلالی، امیر(۱۴۰۱)، نقش موسیقی آیینی در بازتولید قدرت نرم فرهنگی، مطالعات هنر اسلامی، (33).
40.   ناظمی، فاطمه و باقری، رضا(۱۳۹۴)، نقش آموزش دینی در افزایش قدرت نرم فرهنگی، مطالعات فرهنگی دین،(17).
41.   نصیری، حمیدرضا و اکبری، محمدرضا (۱۳۹۴)، رسانه‌های نوین و بازتولید قدرت نرم در جهان معاصر، پژوهش‌های ارتباطات اجتماعی، (4).
42.   نعمتی، پیمان و یوسفی، احمد(۱۳۹۸)، بررسی نقش دانشگاه‌ها در تقویت قدرت نرم ایران، مطالعات قدرت نرم، (27).
43.   نوروزی، کامبیز و سهرابی، نرگس(۱۳۹۶)، قدرت نرم و تأثیر آن بر روابط بین‌الملل جمهوری اسلامی ایران، مطالعات سیاست بین‌الملل، (20).
44.   هاشمی، جواد و اسکندری، زهرا(۱۳۹۲)، تحلیل تطبیقی مفهوم قدرت نرم در اندیشه جوزف نای و اندیشه اسلامی، پژوهش‌نامه علوم سیاسی، (6).
45.   هرسیج، حسین و تویسرکانی، مجتبی(۱۳۸۹)، تأثیر مؤلفه‌های هویت‌ساز ایرانی بر قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران، تحقیقات فرهنگی ایران، (9).
46.   ----------- -------------- و جعفری، لیلا(۱۳۸۸)، ژئوپلیتیک قدرت نرم ایران، پژوهشنامه علوم سیاسی، (2).
47.   واعظی، مصطفی(۱۳۹۴)، مبانی نظری قدرت نرم از منظر قرآن کریم، مطالعات قدرت نرم، (13).
48.   یوسفی، محمدرضا و فرهادی، سعید(۱۳۹۹)، نقش رسانه‌های دینی در تقویت قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران، مطالعات فرهنگ و دین، (24).